راهنمای کامل سه ماهه سوم بارداری + مراقبت‌های لازم، بایدها و نبایدها

سه ماهه سوم بارداری از هفته ۲۸ بارداری شروع شده و تا زمان تولد نوزاد ادامه دارد. در این هفته‌ها، جنین بیشتر وزن می‌گیرد، مغز و ریه‌هایش کامل‌تر می‌شوند و حرکات او معمولا واضح‌تر و قوی‌تر احساس می‌شود. از طرف دیگر، بدن مادر هم تغییرات بیشتری را تجربه می‌کند؛ شکم او بزرگ‌تر می‌شود، فشار روی کمر، لگن، مثانه و معده افزایش پیدا می‌کند و علائمی مثل کمردرد، تنگی نفس، تکرر ادرار، سوزش سر دل، بی‌خوابی و انقباضات براکستون هیکس شایع‌تر می‌شوند. در این مقاله از مجله سلامت گهواره قرار است یک راهنمای کلی درباره سه ماهه سوم بارداری، مراقبت‌ها، علائم، تغذیه، آزمایش‌ها و نکات مهم این دوره بخوانید.

با نصب اپلیکیشن گهواره، در جریان تغییرات هفته به هفته بارداری خود قرار می‌گیرید. این برنامه، اطلاعات تخصصی درباره رشد جنین، سلامت مادر و تغذیه ارائه می‌دهد و تمامی آزمایشات و معاینات بارداری را یادآوری می‌کند و هر روز یک پیام مشاوره‌ای متناسب با سن بارداری خود دریافت خواهید کرد.

تغییرات بدن مادر در سه ماهه سوم بارداری

در سه ماهه سوم بارداری، بدن مادر برای روزهای پایانی بارداری و زایمان آماده می‌شود. نسبت به سه ماهه اول بارداری و سه ماهه دوم، شکم مادر بزرگ‌تر و سنگین‌تر می‌شود، فشار رحم روی معده، ریه‌ها و مثانه بیشتر احساس شده و ممکن است تنگی نفس، تکرر ادرار، سوزش سر دل، کمردرد، گرفتگی پا یا خستگی بیشتری را تجربه کند. حرکات جنین هم معمولا واضح‌تر و قوی‌تر می‌شوند، هرچند با کم شدن فضای رحم ممکن است شکل حرکت‌ها تغییر کند. در این دوره، خواب راحت‌تر ممکن است سخت شود و مادر بیشتر به استراحت، وضعیت خواب مناسب و مراقبت روزانه نیاز داشته باشد.

از نظر ظاهری و بدنی، تورم خفیف پاها و مچ‌ها، ترک‌های پوستی، درد لگن، فشار پایین شکم و انقباضات براکستون هیکس در سه ماهه سوم بارداری شایع هستند. سینه‌ها ممکن است بزرگ‌تر شوند و در بعضی مادران مقدار کمی آغوز ترشح شود. 

با اپلیکیشن گهواره، هفته به هفته بارداریت رو دنبال کن.

نصب اپلیکیشن گهواره

علائم شایع سه‌ماهه سوم بارداری

در سه‌ماهه سوم، بدن مادر وارد مرحله آماده‌سازی برای زایمان می‌شود و فشار رحم روی کمر، لگن، معده، ریه‌ها و مثانه بیشتر احساس می‌شود. بسیاری از این علائم طبیعی‌اند اما اگر شدید، ناگهانی یا همراه با خونریزی، نشت مایع، تب یا کاهش حرکات جنین باشند، باید توسط پزشک بررسی شوند.

درد واژن در سه ماهه سوم بارداری

درد واژن، تیر کشیدن لگن یا احساس فشار در ناحیه پایین شکم در سه‌ماهه سوم می‌تواند به پایین‌تر آمدن جنین، فشار رحم و کشیده شدن بافت‌های لگنی مربوط باشد. این درد گاهی هنگام راه رفتن، بلند شدن یا تغییر وضعیت بیشتر می‌شود. 

افزایش قابل‌توجه وزن و بزرگ شدن شکم

در سه ماهه سوم بارداری، جنین وزن بیشتری می‌گیرد و شکم مادر بزرگ و سنگین‌تر می‌شود. همین تغییر می‌تواند راه رفتن، خوابیدن، خم شدن و انجام کارهای روزمره را سخت‌تر کند. افزایش وزن در این دوره طبیعی است اما روند آن باید در ویزیت‌های بارداری بررسی شود. چون افزایش وزن ناگهانی همراه با تورم شدید نیاز به پیگیری تخصصی دارد.

تنگی نفس

با بزرگ شدن رحم، فضای بیشتری در شکم اشغال می‌شود و فشار روی دیافراگم و ریه‌ها افزایش پیدا می‌کند. به همین دلیل مادر ممکن است هنگام راه رفتن، بالا رفتن از پله یا حتی دراز کشیدن احساس تنگی نفس خفیف داشته باشد. اگر تنگی نفس ناگهانی، شدید یا همراه با درد قفسه سینه، غش، کبودی لب‌ها یا ضربان نامنظم قلب باشد، باید فوری علت آن بررسی شود.

کمردرد و درد لگن

کمردرد و درد لگن از شکایت‌های رایج سه ماهه سوم بارداری هستند. وزن شکم بیشتر می‌شود و مرکز تعادل بدن تغییر می‌کند. 

طبق مقاله منتشر شده در NHS

در دوران بارداری، رباط‌های بدن شما به طور طبیعی نرم‌تر و کشیده می‌شوند تا شما را برای زایمان آماده کنند. این می‌تواند به مفاصل کمر و لگن شما فشار وارد کند که می‌تواند باعث کمردرد شود.

During pregnancy, the ligaments in your body naturally become softer and stretch to prepare you for labour. This can put a strain on the joints of your lower back and pelvis, which can cause back pain.

خستگی زودرس

در ماه‌های پایانی بارداری، بدن مادر انرژی زیادی برای رشد جنین و تحمل وزن بیشتر صرف می‌کند. خواب هم ممکن است به‌دلیل تکرر ادرار، کمردرد، حرکات جنین یا سوزش سر دل مختل شود. به همین دلیل خستگی زودرس طبیعی است. 

تورم پاها، مچ پا و دست‌ها

تورم خفیف پاها، مچ‌ها یا دست‌ها در سه ماهه سوم بارداری شایع است و معمولا به تجمع مایعات و فشار رحم روی گردش خون مربوط می‌شود. بالا گذاشتن پاها و استراحت می‌تواند کمک‌کننده باشد. با این حال، تورم ناگهانی یا شدید، مخصوصا در صورت و دست‌ها، اگر با سردرد، تاری دید یا درد بالای شکم همراه شود، می‌تواند از علائم هشداردهنده باشد.

تکرر ادرار

با بزرگ شدن رحم و پایین‌تر آمدن جنین، فشار روی مثانه بیشتر می‌شود و مادر ممکن است بارها در روز یا شب نیاز به دستشویی داشته باشد. این علامت در سه‌ماهه سوم بسیار رایج است. اما اگر تکرر ادرار با سوزش، درد، تب، بوی بد ادرار، درد پهلو یا تغییر رنگ ادرار همراه باشد، ممکن است نشانه عفونت ادراری باشد.

سوزش سر دل و رفلاکس معده

سوزش سر دل در سه ماهه سوم بارداری ممکن است بیشتر شود، چون رحم بزرگ‌شده به معده فشار می‌آورد و تغییرات هورمونی هم تخلیه معده را کندتر می‌کند. مادر ممکن است بعد از غذا یا هنگام دراز کشیدن، احساس سوزش پشت جناغ یا طعم ترش در دهان داشته باشد. وعده‌های کوچک‌تر و پرهیز از دراز کشیدن بلافاصله بعد از غذا کمک می‌کند این شرایط کمتر رخ دهد.

یبوست

یبوست در ماه‌های پایانی بارداری می‌تواند به‌دلیل تغییرات هورمونی، فشار رحم روی روده‌ها، کاهش تحرک یا مصرف مکمل آهن بیشتر شود. این وضعیت گاهی با نفخ و احساس سنگینی همراه است. 

گرفتگی عضلات پا

گرفتگی عضلات پا، مخصوصا در ساق پا و هنگام شب، در سه ماهه سوم بارداری شایع است. وزن بیشتر، تغییر گردش خون و خستگی عضلات می‌تواند در این گرفتگی‌ها نقش داشته باشد. کشش آرام عضلات پا، حرکت دادن مچ پا و نوشیدن آب کافی ممکن است به بهبود این علائم کمک کند.

بی‌خوابی یا اختلال در خواب

خوابیدن در سه‌ماهه سوم برای خیلی از مادران دشوارتر می‌شود. بزرگ شدن شکم، تکرر ادرار، کمردرد، گرفتگی پا، سوزش سر دل و نگرانی درباره زایمان می‌تواند خواب را سبک یا کوتاه کند. در صورت بی‌خوابی شدید یا اضطراب مداوم بهتر است با پزشک مشورت شود.

حرکات قوی‌تر و محسوس‌تر جنین

در سه ماهه سوم بارداری، حرکات جنین معمولا واضح‌تر و قوی‌تر و به شکل ضربه، کشش یا چرخش احساس می‌شود. با کمتر شدن فضای رحم، نوع حرکت‌ها ممکن است تغییر کند اما مادر همچنان باید حرکت جنین را حس کند. اگر حرکات جنین به‌طور واضح کمتر شد یا مادر نسبت به الگوی حرکت‌ها نگران بود، بهتر است منتظر نماند و با پزشک تماس بگیرد.

درد یا فشار در ناحیه پایین شکم و لگن

فشار پایین شکم و لگن در هفته‌های پایانی به دلیل سنگین‌تر شدن رحم، پایین‌تر آمدن جنین یا آمادگی بدن برای زایمان ایجاد می‌شود. این حس می‌تواند هنگام راه رفتن یا ایستادن طولانی بیشتر شود. اگر فشار لگنی با انقباضات منظم، کمردرد مداوم، خونریزی، ترشح غیرعادی یا نشت مایع همراه باشد، نیاز به بررسی فوری دارد.

انقباضات براکستون هیکس

براکستون هیکس انقباضات تمرینی رحم هستند و معمولا نامنظم، کوتاه‌مدت و با شدت متغیر احساس می‌شوند. ممکن است مادر آن‌ها را به شکل سفت شدن شکم به‌خصوص بعد از فعالیت، در صورت کم‌آبی یا در پایان روز تجربه کند. اگر انقباضات منظم، دردناک، نزدیک‌شونده یا بیشتر از حد معمول شدند، به‌ویژه قبل از موعد زایمان، باید با پزشک در میان بگذارید.

ترشح بیشتر واژن

افزایش ترشحات واژن در بارداری می‌تواند طبیعی باشد، مخصوصا اگر ترشح سفید یا شیری، رقیق و بدون بوی بد باشد. در سه ماهه سوم بارداری، بدن برای محافظت از واژن و آماده شدن برای زایمان ترشحات بیشتری تولید می‌کند. 

تغییرات خلق‌وخو و اضطراب

نزدیک شدن به زمان زایمان می‌تواند احساسات مادر را شدیدتر کند. نگرانی درباره درد زایمان، سلامت نوزاد، شیردهی، خواب بعد از تولد و مسئولیت‌های جدید کاملا قابل درک است و نوسان خلق و حساسیت بیشتر مادر ممکن است رخ دهد.

حساس شدن شکم به لمس

با کشیده شدن پوست و بزرگ‌تر شدن رحم، شکم ممکن است نسبت به لمس، فشار لباس یا حرکت جنین حساس‌تر شود. بعضی مادران احساس کشیدگی، سفتی یا ناراحتی سطحی دارند. این حالت اگر خفیف و گذرا باشد معمولا نگران‌کننده نیست. 

خارش پوست شکم

خارش پوست شکم در سه‌ماهه سوم اغلب به کشیده شدن پوست و خشکی آن مربوط است. مرطوب نگه داشتن پوست و پوشیدن لباس نرم ممکن است به بهبود این شرایط کمک کند. با این حال، خارش شدید، به‌خصوص اگر کف دست و پا را هم درگیر کند، گاهی می‌تواند به مشکلات کبدی بارداری مربوط باشد.

علائم خطرناک در سه ماهه سوم بارداری

در سه ماهه سوم بارداری، بعضی علائم نباید به حساب سنگینی طبیعی بارداری گذاشته شوند و بهتر است فوری با پزشک مطرح شوند. علائم خطرناک این دوره شامل موارد زیر هستند:

• خونریزی واژینال
• نشت مایع شفاف از واژن یا پاره شدن کیسه آب
• کاهش واضح یا قطع حرکات جنین
• درد شدید یا مداوم شکم
• انقباضات منظم، دردناک یا نزدیک‌شونده قبل از زمان زایمان
• فشار شدید لگنی یا کمردرد مداوم همراه با علائم زایمان زودرس
• سردرد شدید، مداوم یا بدترشونده
• تاری دید، دیدن لکه‌های نورانی یا تغییر ناگهانی بینایی
• تورم ناگهانی یا شدید صورت، دست‌ها یا پاها
• درد بالای شکم یا زیر دنده‌ها
• تب، لرز یا بی‌حالی شدید
• تنگی نفس شدید یا ناگهانی
• درد قفسه سینه یا تپش قلب شدید و غیرعادی
• سرگیجه شدید، غش یا ضعف ناگهانی
• درد، قرمزی، گرمی یا تورم یک‌طرفه پا
• استفراغ شدید یا ناتوانی در نگه داشتن مایعات
• سوزش ادرار، درد پهلو یا علائم عفونت ادراری
• ترشحات واژن بدبو، سبز، زرد، خاکستری یا همراه با خارش و سوزش
• خارش شدید بدن، به‌خصوص کف دست و پا
• غم، اضطراب شدید یا افکار آسیب به خود یا نوزاد

رشد و تغییرات جنین در سه ماهه سوم بارداری

در سه ماهه سوم بارداری، جنین بیشتر از هر زمان دیگری وزن می‌گیرد و بدنش برای زندگی خارج از رحم آماده‌تر می‌شود. ریه‌ها و مغز همچنان در حال تکامل هستند، استخوان‌ها محکم‌تر می‌شوند و لایه چربی زیر پوست بیشتر می‌شود تا به تنظیم دمای بدن بعد از تولد کمک کند. حرکات جنین معمولا قوی‌تر و واضح‌تر احساس می‌شوند، اما با کمتر شدن فضای رحم، شکل حرکت‌ها ممکن است از ضربه‌های تند به کشش، چرخش یا فشار تغییر کند. در این دوره، مادر باید همچنان الگوی حرکات جنین را جدی گرفته و در صورت کاهش واضح حرکت‌ها با پزشک تماس بگیرد.

در هفته‌های پایانی، جنین به‌تدریج برای تولد آماده می‌شود. بسیاری از جنین‌ها در اواخر بارداری به وضعیت سر به پایین قرار می‌گیرند، هرچند زمان این تغییر در همه یکسان نیست. پوست جنین صاف‌تر می‌شود، ناخن‌ها رشد می‌کنند و بدن او ذخایر بیشتری از چربی پیدا می‌کند. در همین زمان، جفت همچنان اکسیژن و مواد مغذی را به جنین می‌رساند و مایع آمنیوتیک از او محافظت می‌کند. اگرچه بیشتر اندام‌های اصلی شکل گرفته‌اند، اما تکامل نهایی مغز، ریه‌ها و سیستم عصبی تا هفته‌های آخر ادامه دارد؛ به همین دلیل مراقبت‌های پایان بارداری اهمیت زیادی دارند.

هفته‌های مهم در سه‌ماهه سوم بارداری

در سه ماهه سوم بارداری، یعنی از هفته ۲۸ تا پایان بارداری، جنین با سرعت بیشتری وزن می‌گیرد و بدن مادر برای زایمان آماده‌تر می‌شود. شناخت هفته‌های مهم این دوره کمک می‌کند مادر بداند در هر مرحله چه تغییراتی طبیعی است و چه زمانی باید مراقبت بیشتری داشته باشد.

• هفته ۲۸: سه ماهه سوم از این هفته شروع شده و جنین وارد مرحله رشد سریع‌تر وزن و تکامل بیشتر مغز و ریه‌ها می‌شود. مادر ممکن است حرکات جنین را واضح‌تر احساس کند و ویزیت‌های بارداری هم اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند.
• هفته‌های ۲۹ تا ۳۲: در این بازه، جنین بزرگ‌تر و قوی‌تر می‌شود و حرکات او معمولا محسوس‌تر هستند. در هفته بیست و نه تا هفته سی و دوم بارداری فشار رحم روی مثانه، معده و ریه‌ها بیشتر می‌شود و مادر ممکن است تکرر ادرار، سوزش سر دل، کمردرد یا تنگی نفس خفیف را بیشتر تجربه کند.
• هفته‌های ۳۳ تا ۳۶: بسیاری از جنین‌ها در هفته سی و سوم بارداری تا هفته سی و ششم، کم‌کم به وضعیت مناسب‌تر برای زایمان، یعنی سر به پایین نزدیک می‌شوند؛ البته این موضوع در همه بارداری‌ها یکسان نیست. انقباضات براکستون هیکس، فشار لگنی، سنگینی شکم و بی‌خوابی هم ممکن است بیشتر شود.
• هفته‌های ۳۷ تا ۳۸: از هفته ۳۷، بارداری به مرحله نزدیک به ترم می‌رسد و بدن مادر بیشتر برای زایمان آماده می‌شود. جنین همچنان وزن می‌گیرد، حرکاتش باید ادامه داشته باشد و مادر باید به علائمی مثل انقباضات منظم، نشت مایع یا کاهش حرکت جنین توجه کند.
• هفته‌های ۳۹ تا ۴۰: این هفته‌ها زمان کامل‌تر شدن آمادگی جنین برای تولد است. ریه‌ها، مغز و سیستم عصبی همچنان به رشد نهایی ادامه می‌دهند. مادر ممکن است علائم شروع زایمان مثل انقباضات منظم، پاره شدن کیسه آب، فشار لگنی بیشتر یا خروج ترشحات مخاطی را تجربه کند.

سونوگرافی‌ها و آزمایش‌های ضروری سه‌ماهه سوم بارداری

هدف از سونوگرافی‌ها و آزمایش های سه ماهه سوم بارداری این است که سلامت مادر، رشد جنین، وضعیت جفت، فشار خون، علائم زایمان زودرس و آمادگی بدن برای زایمان بررسی شود. غربالگری سه ماهه سوم بارداری برای همه مادران یکسان نیست و بسته به کشور، شرایط مادر، سابقه بارداری و نظر پزشک انجام می‌شود.

• ویزیت‌های منظم بارداری: در سه‌ماهه سوم، فاصله ویزیت‌ها معمولا کمتر می‌شود. در این مراجعه‌ها فشار خون، وزن مادر، رشد رحم، ضربان قلب جنین، ورم بدن و علائم هشدار بررسی می‌شوند.
• آزمایش ادرار: این آزمایش ممکن است در ویزیت‌ها برای بررسی عفونت ادراری، پروتئین یا قند در ادرار انجام شود. 
• آزمایش خون: پزشک ممکن است برای بررسی کم‌خونی، وضعیت پلاکت‌ها، قند خون یا پیگیری نتایج قبلی، آزمایش خون درخواست کند. نوع آزمایش به وضعیت مادر و سابقه پزشکی او بستگی دارد.
• غربالگری استرپتوکوک گروه B یا GBS: این تست معمولا بین هفته‌های ۳۶ تا ۳۸ انجام می‌شود و با نمونه‌گیری از واژن و مقعد، وجود باکتری GBS بررسی می‌شود. در صورت مثبت بودن، ممکن است هنگام زایمان آنتی‌بیوتیک تزریقی لازم باشد.
• سونوگرافی رشد جنین: این سونوگرافی برای همه مادران ضروری نیست اما اگر پزشک به رشد کمتر یا بیشتر از حد انتظار، کاهش حرکات جنین، کم یا زیاد بودن مایع آمنیوتیک یا مشکل جفت شک کند، ممکن است انجام شود.
• بررسی وضعیت قرارگیری جنین: در هفته‌های پایانی، پزشک وضعیت قرارگیری جنین را بررسی می‌کند. اگر جنین بریچ یا در وضعیت نامناسب باشد، ممکن است سونوگرافی یا بررسی‌های بیشتر لازم شود.
• تست بدون استرس یا NST: اگر مادر بارداری پرخطر داشته باشد، حرکات جنین کاهش پیدا کند یا پزشک بخواهد وضعیت جنین را دقیق‌تر بررسی کند، NST انجام می‌شود. در این تست، ضربان قلب جنین در ارتباط با حرکت‌های او بررسی می‌شود.
• بیوفیزیکال پروفایل یا BPP: این تست معمولا ترکیبی از سونوگرافی و بررسی ضربان قلب جنین است و در شرایط خاص برای ارزیابی حرکت، تنفس، تون عضلانی و مایع آمنیوتیک جنین انجام می‌شود.
• بررسی دیابت بارداری در صورت نیاز: تست اصلی دیابت بارداری معمولا در اواخر سه ماهه دوم بارداری انجام می‌شود اما اگر مادر دیرتر مراجعه کرده باشد یا نتیجه قبلی نیاز به پیگیری داشته باشد، پزشک ممکن است در سه‌ماهه سوم هم بررسی قند خون را ادامه دهد.
• آزمایش‌ها یا سونوگرافی‌های تکمیلی در بارداری پرخطر: در صورت فشار خون بالا، دیابت بارداری، بارداری دوقلویی، سابقه زایمان زودرس، کاهش رشد جنین یا مشکلات جفت، ممکن است آزمایش‌ها و سونوگرافی‌های بیشتری لازم شود.

تغذیه مناسب در سه‌ماهه سوم بارداری (در سه ماه سوم بارداری چی بخوریم؟)

در سه ماهه سوم، تغذیه باید به رشد سریع‌تر جنین، وزن‌گیری مناسب، پیشگیری از یبوست، کنترل سوزش سر دل و حفظ انرژی مادر کمک کند. انتخاب غذاهای مغذی، وعده‌های سبک‌تر و آب کافی در این دوره اهمیت بیشتری دارد.

• پروتئین کافی در هر وعده: گوشت کم‌چرب کاملا پخته، مرغ، تخم‌مرغ کاملا پخته، حبوبات، ماست پاستوریزه و مغزها به رشد جنین، حفظ عضلات مادر و آمادگی بدن برای زایمان کمک می‌کنند.
• غذاهای آهن‌دار برای پیشگیری از کم‌خونی: عدس، لوبیا، گوشت کاملا پخته، سبزیجات برگ سبز و غلات غنی‌شده منابع خوبی هستند. بهتر است غذاهای آهن‌دار همراه میوه‌های حاوی ویتامین C مصرف شوند تا جذب آهن بهتر شود.
• کلسیم و ویتامین D برای استخوان‌های جنین: در هفته‌های پایانی، رشد استخوان‌های جنین ادامه دارد. شیر، ماست و پنیر پاستوریزه، غذاهای غنی‌شده و مکمل‌های تجویز‌شده توسط پزشک می‌توانند بخشی از این نیاز را تأمین کنند.
• فیبر بیشتر برای کنترل یبوست: یبوست در سه‌ماهه سوم شایع است. نان سبوس‌دار، جو دوسر، برنج قهوه‌ای، میوه، سبزیجات، لوبیا و عدس می‌توانند به حرکت بهتر روده‌ها کمک کنند.
• آب و مایعات کافی: نوشیدن آب کافی به کاهش یبوست، پیشگیری از کم‌آبی، کمک به گردش خون و کاهش گرفتگی عضلات پا کمک می‌کند. مادر نباید به‌دلیل تکرر ادرار، مصرف آب را کم کند.
• ماهی کم‌جیوه و کاملا پخته: ماهی‌های کم‌جیوه می‌توانند منبع خوبی از پروتئین و امگا ۳ باشند و به رشد مغز و چشم جنین کمک کنند. ماهی خام یا پرجیوه در این دوره توصیه نمی‌شود.
• میان‌وعده‌های مغذی و سبک: میوه، ماست پاستوریزه، مغزها، نان سبوس‌دار با پنیر پاستوریزه یا تخم‌مرغ کاملا پخته، انتخاب‌های بهتری نسبت به شیرینی‌ها و خوراکی‌های کم‌ارزش هستند.
• غذاهای ملایم برای کاهش رفلاکس: اگر مادر سوزش سر دل دارد، بهتر است غذاهای چرب، تند، سرخ‌کرده، شکلات، نوشابه و وعده‌های سنگین شبانه را محدود کند و بلافاصله بعد از غذا دراز نکشد.
• کنترل مصرف نمک و خوراکی‌های فرآوری‌شده: ورم خفیف در سه ماهه سوم بارداری شایع است، اما مصرف زیاد غذاهای شور و فرآوری‌شده می‌تواند احساس سنگینی و احتباس مایعات را بیشتر کند.
• توجه به وزن‌گیری مناسب، نه پرخوری: در اواخر بارداری نیاز بدن به انرژی بیشتر می‌شود، اما این به معنی دو برابر غذا خوردن نیست. کیفیت غذا مهم‌تر از مقدار زیاد آن است.

ویتامین‌ها و مکمل‌های ضروری در سه‌ماهه سوم

در سه ماهه سوم بارداری، مصرف هر مکمل باید طبق نظر پزشک باشد، چون دوز موردنیاز به آزمایش‌ها، تغذیه و شرایط مادر بستگی دارد.

ممنوعات سه ماهه سوم بارداری / مراقبت های سه ماهه سوم بارداری

در سه ماهه سوم بارداری، بعضی اقدامات می‌توانند تشخیص علائم زایمان، سلامت جنین یا ایمنی مادر را به خطر بیندازند. در این دوره، مادر باید تغییرات بدن و حرکات جنین را جدی‌تر دنبال کند و درباره هر علامت غیرعادی با پزشک تماس بگیرد.

• نادیده گرفتن کاهش حرکات جنین: در سه‌ماهه سوم، مادر باید الگوی کلی حرکت‌های جنین را بشناسد. اگر حرکت‌ها به‌طور واضح کمتر شد یا مادر احساس کرد جنین مثل قبل حرکت نمی‌کند، باید این موضوع را با پزشک در میان بگذارد.
• بی‌توجهی به نشت مایع از واژن: خروج ناگهانی یا تدریجی مایع شفاف می‌تواند نشانه پاره شدن کیسه آب باشد. حتی اگر درد یا انقباض وجود نداشته باشد، این علامت باید سریع بررسی شود.
• اشتباه گرفتن انقباضات منظم با براکستون هیکس: براکستون هیکس معمولا نامنظم است و شدت ثابتی ندارد اما انقباضات منظم، نزدیک‌شونده یا دردناک می‌توانند نشانه شروع زایمان یا زایمان زودرس باشند.
• نادیده گرفتن سردرد شدید و تاری دید: در ماه‌های پایانی، سردرد مداوم، تاری دید، دیدن لکه‌های نورانی یا درد بالای شکم هشداردهنده هستند و نباید با مسکن خودسرانه پنهان شوند.
• بی‌توجهی به تورم ناگهانی صورت و دست‌ها: ورم خفیف پاها ممکن است طبیعی باشد اما تورم ناگهانی صورت، دست‌ها یا پاها، مخصوصا همراه سردرد یا تاری دید، نیاز به بررسی فوری دارد.
• خوددرمانی برای درد، رفلاکس یا بی‌خوابی: در سه ماهه سوم بارداری کمردرد، سوزش سر دل و بی‌خوابی شایع‌اند. مصرف خودسرانه مسکن، ضداسید، داروی خواب‌آور یا داروهای گیاهی می‌تواند برای مادر یا جنین مناسب نباشد.
• انجام فعالیت‌های سنگین نزدیک زایمان: بلند کردن وسایل سنگین، ایستادن طولانی، فعالیت شدید یا ورزش‌های پرخطر می‌تواند فشار لگنی، کمردرد، انقباضات یا خستگی مادر را بیشتر کند.
• کم کردن آب به‌دلیل تکرر ادرار: تکرر ادرار در سه‌ماهه سوم شایع است اما کم‌آبی می‌تواند یبوست، سردرد، ضعف و گرفتگی عضلات پا را بیشتر کند.
• بی‌توجهی به خارش شدید بدن: خارش خفیف شکم ممکن است از کشیدگی پوست باشد اما خارش شدید، به‌خصوص در کف دست و پا، باید با پزشک مطرح شود.
• عقب انداختن ویزیت‌ها و آزمایش‌های پایانی بارداری: در سه‌ماهه سوم، بررسی فشار خون، رشد جنین، وضعیت قرارگیری جنین، علائم زایمان و تست‌هایی مثل GBS اهمیت زیادی دارد و نباید بدون نظر پزشک به تعویق بیفتد.

مسافرت در سه ماهه سوم بارداری

مسافرت در سه ماهه سوم بارداری به شرایط مادر، سن بارداری و نظر پزشک بستگی دارد. در بارداری کم‌خطر، سفر کوتاه ممکن است مشکلی نداشته باشد؛ اما با نزدیک شدن به زمان زایمان، احتمال شروع دردها، پاره شدن کیسه آب یا نیاز فوری به مراقبت پزشکی بیشتر می‌شود. به همین دلیل، مادر بهتر است قبل از سفر طولانی، سفر هوایی یا رفتن به شهرهای دور از مرکز درمانی با پزشک مشورت کند. در مسیر باید آب کافی بنوشد، هر چند وقت یک‌بار راه برود یا پاها را حرکت دهد، کمربند ایمنی را از زیر شکم و روی استخوان لگن ببندد و مدارک بارداری را همراه داشته باشد. سفر در صورت خونریزی، نشت مایع، انقباضات منظم، کاهش حرکات جنین، فشار خون بالا، بارداری پرخطر یا سابقه زایمان زودرس توصیه نمی‌شود.

خوابیدن در سه ماهه سوم بارداری

خوابیدن در سه ماهه سوم بارداری برای بسیاری از مادران سخت‌تر می‌شود؛ چون شکم بزرگ‌تر شده، فشار رحم روی مثانه بیشتر است و علائمی مثل کمردرد، گرفتگی پا، سوزش سر دل، تنگی نفس خفیف و حرکات جنین می‌توانند خواب را مختل کنند. در این دوره بهتر است مادر تا حد امکان به پهلو بخوابد؛ بسیاری از منابع پزشکی خوابیدن به پهلو، به‌خصوص پهلوی چپ را برای راحتی بیشتر و کمک به گردش خون مناسب‌تر می‌دانند. استفاده از بالش بین زانوها، زیر شکم و پشت کمر می‌تواند فشار روی لگن و کمر را کمتر کند.

اگر مادر هنگام خوابیدن به پشت دچار سرگیجه، تنگی نفس، ضعف یا احساس فشار شد، بهتر است وضعیت خود را تغییر دهد و به پهلو برگردد. برای خواب بهتر، خوردن شام سبک، پرهیز از دراز کشیدن بلافاصله بعد از غذا، کم کردن مصرف مایعات درست قبل از خواب و ایجاد فضای آرام در اتاق می‌تواند کمک‌کننده باشد.

مراقبت‌های مهم در سه ماهه سوم بارداری

سه ماهه سوم بارداری، آخرین مرحله آمادگی مادر و جنین برای زایمان است؛ مرحله‌ای که هم می‌تواند هیجان‌انگیز باشد و هم کمی خسته‌کننده. در این دوره، بزرگ شدن شکم، کمردرد، تکرر ادرار، سوزش سر دل، بی‌خوابی، ورم خفیف و انقباضات براکستون هیکس شایع‌تر می‌شود و جنین هم با وزن‌گیری بیشتر، تکامل مغز و ریه‌ها و حرکات واضح‌تر برای تولد آماده می‌شود. مادر بهتر است ویزیت‌های پایانی، آزمایش‌ها، بررسی حرکات جنین، تغذیه سالم، مصرف مکمل‌های تجویزشده و خوابیدن به پهلو را جدی بگیرد. استراحت کافی، نوشیدن آب، آماده کردن وسایل زایمان و شناخت علائم شروع زایمان هم کمک‌کننده است. 

مادر می‌تواند با مراقبت درست، پیگیری منظم و توجه به پیام‌های بدن، این هفته‌های پایانی را با آرامش بیشتری پشت سر بگذارد. رعایت توصیه‌های پزشک و مراقبت از خود، شانس داشتن زایمانی ایمن‌تر و در آغوش گرفتن نوزادی سالم را بیشتر می‌کند.

منابع

Mayoclinic

clevelandclinic