مسمومیت غذایی در بارداری | دلایل و درمان فوری آن

اگر باردار هستید و بعد از خوردن غذا دچار تهوع، دل‌درد، اسهال یا استفراغ شده‌اید، طبیعی است که نگران شوید. در بارداری، حتی یک ناراحتی گوارشی ساده هم می‌تواند ذهن مادر را درگیر کند؛ چون پای سلامت جنین در میان است. مسمومیت غذایی در بارداری زمانی ایجاد می‌شود که مادر غذا یا نوشیدنی آلوده به باکتری، ویروس، انگل یا سموم میکروبی مصرف کند. این آلودگی ممکن است از گوشت نیم‌پز، لبنیات غیرپاستوریزه، تخم‌مرغ خام، سبزی و میوه شسته‌نشده یا غذایی که درست نگهداری نشده، وارد بدن شود. بیشتر موارد خفیف‌اند و با مراقبت مناسب بهتر می‌شوند، اما در بارداری نباید علائم را نادیده گرفت. در این مقاله از مجله سلامتی گهواره، درباره علائم مسمومیت غذایی در بارداری، تفاوت آن با عفونت‌های ویروسی، غذاهای پرخطر، تاثیر آن بر جنین و روش‌های درمان و پیشگیری آن صحبت می‌کنیم.

با نصب اپلیکیشن گهواره، در جریان تغییرات هفته به هفته بارداری خود قرار می‌گیرید. این برنامه، اطلاعات تخصصی درباره رشد جنین، سلامت مادر و تغذیه ارائه می‌دهد و تمامی آزمایشات و معاینات بارداری را یادآوری می‌کند و هر روز یک پیام مشاوره‌ای متناسب با سن بارداری خود دریافت خواهید کرد.

آیا مسمومیت غذایی در بارداری خطرناک است؟

مسمومیت غذایی در بارداری همیشه خطرناک نیست، اما همیشه هم نباید ساده از کنار آن گذشت. بدن مادر در دوران بارداری تغییرات زیادی را تجربه می‌کند و سیستم ایمنی ممکن است در برابر بعضی عفونت‌ها حساس‌تر شود. به همین دلیل، برخی میکروب‌های غذایی مانند لیستریا، سالمونلا و توکسوپلاسما در بارداری اهمیت بیشتری دارند. بعضی از این عفونت‌ها ممکن است فقط برای مادر علائم گوارشی ایجاد کنند، اما در شرایط خاص می‌توانند به جنین هم آسیب بزنند. تب بالا، اسهال شدید، استفراغ مداوم و کم‌آبی بدن از علائمی هستند که باید جدی گرفته شوند. 

به نقل از CDC

اگر باردار هستید، نسبت به دیگر افراد احتمال بیشتری دارد که در اثر برخی میکروب‌ها بیمار شوید. برای مثال، احتمال ابتلای زنان باردار به عفونت لیستریا ۱۰ برابر بیشتر است.

If you are pregnant, you are more likely than other people to get sick from certain germs. For example, pregnant women are 10 times more likely to get a Listeria infection.

با اپلیکیشن گهواره، هفته به هفته بارداریت رو دنبال کن.

نصب اپلیکیشن گهواره

مسمومیت غذایی در سه‌ماهه اول بارداری

سه‌ماهه اول، دوره حساسی برای زنان باردار است؛ چون اندام‌های اصلی جنین در حال شکل‌گیری هستند و مادر هم معمولا با تهوع، بی‌اشتهایی و ضعف بیشتری روبه‌رو است. اگر در این زمان مسمومیت غذایی رخ دهد، مادر به کم‌آبی بدن و تب مبتلا شده و اشتهای مادر به غذا و آب کاهش پیدا می‌کند. بیشتر مسمومیت‌های خفیف به‌خودی‌خود به جنین آسیب نمی‌زنند، اما اگر مادر دچار تب بالا، اسهال شدید یا استفراغ طولانی شود، بدنش سریع‌تر ضعیف می‌شود. از طرفی، بعضی عفونت‌ها مانند لیستریوز در بارداری می‌توانند خطر سقط یا عوارض جدی‌تر را افزایش دهند. در این دوره، خوددرمانی مخصوصا با داروهای ضداسهال یا آنتی‌بیوتیک‌ها کار درستی نیست. اگر علائم شدید بودند یا بیشتر از ۲۴ ساعت ادامه پیدا کردند، بهتر است مادر با پزشک خود تماس بگیرد.

مسمومیت غذایی در سه‌ماهه دوم بارداری

در سه‌ماهه دوم، بسیاری از مادران از تهوع‌های شدید ابتدای بارداری فاصله می‌گیرند و اشتهای آن‌ها بهتر می‌شود. همین موضوع گاهی باعث می‌شود غذاهای متنوع‌تری مصرف کنند یا بیرون از خانه غذا بخورند. مسمومیت غذایی در این دوره هم می‌تواند با علائمی مثل دل‌پیچه، اسهال، تهوع، استفراغ، تب و ضعف همراه باشد. نگرانی اصلی، کم‌آبی بدن و ادامه‌دار شدن تب یا عفونت است. اگر حجم ادرار مادر کم شود یا احساس سرگیجه و بی‌حالی شدید داشته باشد، باید موضوع را جدی بگیرد. در سه‌ماهه دوم، جنین رشد فعالی داشته و بدن مادر به آب و مواد مغذی کافی نیاز دارد. بنابراین هدف درمان فقط قطع اسهال یا استفراغ نیست؛ حفظ آب بدن و تشخیص علت عفونت هم اهمیت دارد.

مسمومیت غذایی در سه‌ماهه سوم بارداری

در سه‌ماهه سوم، بدن مادر سنگین‌تر شده و کم‌آبی یا تب می‌تواند او را خیلی زود خسته و بی‌حال کند. اگر مسمومیت غذایی با اسهال، استفراغ یا تب همراه شود، ممکن است مادر احساس ضعف، تپش قلب، سرگیجه یا کاهش انرژی داشته باشد. در این دوره، علاوه بر سلامت مادر، باید به وضعیت جنین هم توجه کرد. کاهش حرکات جنین، درد شکمی شدید، انقباضات منظم یا علائم کم‌آبی شدید، نیاز به تماس فوری با پزشک یا مراجعه به مرکز درمانی دارد. البته هر دل‌درد یا اسهالی به معنی خطر برای جنین نیست. ولی در ماه‌های آخر، علائم هشدار را زود پیگیری کنید.

علائم مسمومیت غذایی در دوران بارداری

علائم مسمومیت غذایی در بارداری معمولا شبیه افراد دیگر است، اما مادر باردار باید آن‌ها را با دقت بیشتری دنبال کند. این علائم ممکن است چند ساعت بعد از خوردن غذای آلوده شروع شوند یا بسته به نوع میکروب، چند روز بعد ظاهر شوند. شدت علائم هم یکسان نیست؛ بعضی مادران فقط کمی دل‌پیچه و تهوع دارند، بعضی دیگر با اسهال شدید، تب یا استفراغ مداوم روبه‌رو می‌شوند. نشانه‌های شایع مسمویت غذایی در بارداری شامل موارد زیر هستند:

• تهوع و استفراغ
• اسهال یا اسهال خونی
• دل‌درد و گرفتگی شکم
• تب و لرز
• سردرد و بدن‌درد
• ضعف، بی‌حالی یا سرگیجه
• خشکی دهان، ادرار تیره یا کاهش ادرار

اگر علائم خفیف باشند، معمولا مادر با مایعات و استراحت بهتر می‌شود. اما تب، خون در مدفوع، درد شدید یا نشانه‌های کم‌آبی در بارداری نیاز به پیگیری پزشکی دارد.

تفاوت مسمومیت غذایی با مسمومیت ویروسی در بارداری

مسمومیت غذایی و عفونت ویروسی معده و روده، از نظر علائم خیلی شبیه هم هستند؛ هر دو می‌توانند باعث تهوع، اسهال، استفراغ، دل‌درد و ضعف شوند. تفاوت اصلی معمولا در منبع ابتلا و زمان شروع علائم است. 

مسمومیت غذایی اغلب بعد از خوردن یک غذای آلوده ایجاد شده و ممکن است چند ساعت پس از مصرف غذا شروع شود. عفونت ویروسی، بیشتر از راه تماس با فرد بیمار، سطح آلوده یا رعایت نکردن بهداشت دست منتقل می‌شود. در بارداری، تشخیص دقیق همیشه از روی ظاهر علائم ممکن نیست. اگر چند نفر بعد از خوردن یک غذا بیمار شده‌اند، احتمال مسمومیت غذایی بیشتر است.

علت‌های شایع مسمومیت غذایی در بارداری

مسمومیت غذایی در بارداری معمولا زمانی ایجاد می‌شود که غذا در یکی از مراحل آماده‌سازی، پخت، نگهداری یا سرو آلوده شود. گاهی غذا از ابتدا آلوده است؛ برای مثل از گوشت خام، مرغ، تخم‌مرغ یا شیر غیرپاستوریزه در تهیه آن استفاده شده است. گاهی هم آلودگی در خانه یا رستوران اتفاق می‌افتد؛ مثلا وقتی تخته گوشت خام برای خرد کردن سبزی استفاده می‌شود یا غذایی که باید در یخچال بماند، چند ساعت در دمای اتاق رها می‌شود. 

در بارداری، دوری از برخی عوامل بیماری‌زا اهمیت بیشتری دارند. لیستریا می‌تواند در بعضی غذاهای مضر در بارداری مانند لبنیات غیرپاستوریزه، پنیرهای نرم، گوشت‌های آماده سرد و غذاهای یخچالی رشد کند. سالمونلا بیشتر با تخم‌مرغ خام یا نیم‌پز، مرغ و گوشت نپخته ارتباط دارد. توکسوپلاسما هم ممکن است از گوشت نیم‌پز یا تماس با خاک و مواد آلوده منتقل شود. 

غذاهای پرخطر در دوران بارداری

غذاهای پرخطر در بارداری شامل موارد زیر هستند:

• شیر، پنیر و لبنیات غیرپاستوریزه
• پنیرهای نرم کپک‌دار یا رسیده، مگر اینکه کاملا داغ و پخته شوند
• گوشت، مرغ، ماهی و تخم‌مرغ خام یا نیم‌پز
• سوشی، صدف خام، ماهی خام و غذاهای دریایی نپخته
• کالباس، هات‌داگ و گوشت‌های آماده سرد، مگر اینکه تا دمای داغ و بخارکرده گرم شوند
• جوانه خام، سالادهای آماده مانده و میوه یا سبزی خوب شسته‌نشده
• غذاهایی که مدت زیادی بیرون از یخچال مانده‌اند

مسمومیت غذایی در بارداری برای جنین ضرر دارد؟

بسیاری از مسمومیت‌های غذایی خفیف فقط مادر را چند روز درگیر می‌کنند و اگر کم‌آبی یا تب شدید ایجاد نشود، معمولا برای جنین مشکلی به وجود نمی‌آورند. با این حال، برخی عفونت‌ها در بارداری جدی‌تر هستند. لیستریوز یکی از مهم‌ترین نمونه‌هاست؛ چون می‌تواند از مادر به جنین منتقل شود و با سقط، مرده‌زایی، زایمان زودرس یا عفونت نوزاد همراه باشد. 

تب بالا و کم‌آبی شدید هم برای بدن مادر فشار ایجاد می‌کند و می‌تواند شرایط بارداری را سخت‌تر کند. بنابراین بهتر است مادر به جای ترسیدن، به علائم توجه کند. اگر تب، اسهال خونی، استفراغ مداوم، درد شدید شکم یا کاهش حرکات جنین وجود دارد، باید سریع به پزشک خود مراجعه کند. درمان زودهنگام، احتمال عارضه را کمتر می‌کند.

درمان خانگی مسمومیت غذایی در بارداری

اگر علائم خفیف است و مادر تب بالا، اسهال خونی، درد شدید شکم یا استفراغ مداوم ندارد، مراقبت خانگی می‌تواند به بهتر شدن حال عمومی کمک کند. با این حال، در بارداری بهتر است درمان خانگی با احتیاط انجام شود و در صورت شدید شدن علائم، به پزشک مراجعه شود. 

• مایعات را جرعه‌جرعه بنوشید: آب، محلول او آر اس، آب‌سوپ رقیق یا مایعات شفاف می‌توانند به جبران آب از دست‌رفته کمک کنند. توجه داشته باشید که نوشیدن حجم زیاد مایعات به یک‌باره ممکن است تهوع را بدتر کند.
• استراحت را جدی بگیرید: بدن در زمان اسهال و استفراغ انرژی زیادی از دست می‌دهد. چند ساعت استراحت، کاهش فعالیت و خواب کافی می‌تواند به کنترل ضعف و بی‌حالی کمک کند.
• غذا را سبک و کم‌حجم شروع کنید: بهتر است معده را با غذای سنگین تحت فشار نگذارید. وعده‌های کوچک و ساده معمولا بهتر از یک وعده کامل تحمل می‌شوند.
• از غذاهای محرک دوری کنید: غذاهای چرب، سرخ‌کرده، تند، نوشابه، آبمیوه‌های خیلی شیرین و لبنیات سنگین ممکن است اسهال یا تهوع را تشدید کنند.
• خودسرانه دارو مصرف نکنید: داروهای ضداسهال، ضدتهوع، آنتی‌بیوتیک‌ها و حتی داروهای گیاهی در بارداری باید با نظر پزشک مصرف شوند.
• علائم کم‌آبی را بررسی کنید: خشکی دهان، ادرار تیره، کاهش ادرار، سرگیجه، تپش قلب یا بی‌حالی شدید نشانه‌هایی هستند که باید جدی گرفته شوند.

در مسمومیت بارداری چه بخوریم؟

در زمان پره‌اکلامپسی یا مسمومیت بارداری، هدف این نیست که مادر حتما غذای زیادی بخورد؛ مهم این است که بدن کم‌آب نشود و غذاهایی انتخاب شوند که معده راحت‌تر تحمل می‌کند. بهتر است خوردن غذا از مقدار کم شروع شود و با بهتر شدن علائم، برنامه غذایی آرام‌آرام به حالت عادی برگردد.

• آب و مایعات شفاف: آب، آب‌سوپ رقیق، چای کم‌رنگ و محلول او آر اس می‌توانند به جبران مایعات کمک کنند. 
• نان تست یا بیسکویت ساده: این خوراکی‌ها سبک‌اند و معمولا معده تحریک‌شده را کمتر اذیت می‌کنند، به‌ویژه وقتی تهوع هنوز ادامه دارد.
• برنج ساده یا کته کم‌چرب: برنج غذای ملایمی است و در بسیاری از موارد، برای شروع دوباره غذا خوردن انتخاب قابل تحملی محسوب می‌شود.
• موز: موز نرم، سبک و نسبتا قابل تحمل است. اگر مادر اشتها ندارد، مقدار کمی موز می‌تواند گزینه ساده‌ای برای شروع باشد.
• سیب‌زمینی آب‌پز: سیب‌زمینی بدون کره، ادویه و سس معمولا معده را کمتر تحریک می‌کند و می‌تواند به‌عنوان غذای سبک استفاده شود.
• سوپ رقیق و کم‌چرب: سوپ ساده هم کمی انرژی به مادر می‌دهد و هم به دریافت مایعات کمک می‌کند. بهتر است خیلی چرب، تند یا سنگین نباشد.

بهتر است تا زمان بهتر شدن علائم، غذاهای سرخ‌کرده، فست‌فود، ادویه زیاد، نوشابه، قهوه، شیرینی زیاد و آبمیوه‌های خیلی شیرین مصرف نشوند؛ چون ممکن است دل‌پیچه یا اسهال را بدتر کنند.

داروهای مجاز برای مسمومیت غذایی در بارداری

اگر پزشک تشخیص دهد، ممکن است برای تهوع، کم‌آبی یا بعضی عفونت‌ها درمان دارویی لازم باشد. در جدول زیر به تعدادی از داروهای مجاز اشاره کرده‌ایم. با این حال، این داروها همچنان باید زیر نظر پزشک مصرف شوند:

در بارداری، هیچ دارویی حتی داروهای بدون نسخه نباید با تصور بی‌خطر بودن مصرف شود. داروی مناسب به علت علائم بستگی دارد؛ مثلا درمان تهوع با درمان اسهال یا عفونت باکتریایی فرق دارد. در بسیاری از موارد، مهم‌ترین اقدام مصرف دارو نیست، بلکه جبران آب و املاح بدن است. 

داروهای ممنوع برای مسمومیت غذایی در بارداری

بعضی داروها در بارداری مناسب نیستند یا فقط در شرایط خاص و با نظر پزشک استفاده می‌شوند. متاسفانه بسیاری از داروهای ضداسهال یا ضدتهوع بدون نسخه در دسترس بوده و مادر ممکن است برای قطع سریع علائم سراغ آن‌ها برود. اما قطع اسهال همیشه کار درستی نیست. چراکه گاهی بدن از این راه در حال دفع عامل عفونت است. از طرف دیگر، برخی ترکیبات می‌توانند برای جنین یا روند بارداری مناسب نباشند. بنابراین باید قبل از مصرف هر دارویی با پزشک مشورت شود. از داروهای ممنوع برای مسمومیت غذایی در بارداری می‌توان به بیسموت ساب‌سالیسیلات، لوپرامید، آنتی‌بیوتیک‌ها و داروهای گیاهی ضداسهال و ضدتهوع اشاره کرد.

کم‌آبی بدن و مسمومیت غذایی در بارداری

کم‌آبی یکی از مهم‌ترین نگرانی‌ها در مسمومیت غذایی دوران بارداری است. وقتی مادر اسهال یا استفراغ دارد، بدن فقط آب از دست نمی‌دهد؛ املاح مهمی مثل سدیم و پتاسیم هم کم می‌شوند. همین موضوع می‌تواند باعث ضعف، سرگیجه، تپش قلب، سردرد، خشکی دهان و کاهش و تیرگی ادرار شود. 

در بارداری، بدن برای گردش خون بهتر، رشد جنین و عملکرد جفت به مایعات کافی نیاز دارد. بنابراین حتی اگر علائم گوارشی خیلی شدید به نظر نرسند، کم‌آبی می‌تواند مادر را از پا بیندازد. نوشیدن جرعه‌جرعه مایعات، استفاده از او آر اس و پرهیز از نوشیدنی‌های خیلی شیرین کمک‌کننده است. اگر مادر نتواند مایعات را نگه دارد یا احساس ضعف شدید کند، درمان خانگی کافی نیست و باید ارزیابی پزشکی انجام شود.

چه زمانی برای مسمومیت غذایی در بارداری باید به پزشک مراجعه کرد؟

اگر مادر باردار با شرایط زیر مواجه شد، حتما باید به پزشک خود مراجعه کند:

• تب یا لرز
• اسهال شدید، طولانی یا خونی
• استفراغ مداوم یا ناتوانی در نگه داشتن مایعات
• درد شدید شکم یا درد در یک نقطه مشخص
• ادرار خیلی کم، ادرار تیره، خشکی دهان یا سرگیجه
• ضعف شدید، تپش قلب یا بی‌حالی غیرعادی
• کاهش حرکات جنین در ماه‌های بالاتر
• مصرف غذای مشکوک به آلودگی، به‌ویژه لبنیات غیرپاستوریزه، گوشت نیم‌پز یا غذای مانده

راه‌های پیشگیری از مسمومیت غذایی در بارداری

برای پیشگیری از مسمومیت غذایی در بارداری باید اقدامات زیر را انجام داد:

• دست‌ها را قبل و بعد از آماده‌سازی غذا بشویید: شستن دست‌ها با آب و صابون، مخصوصا بعد از تماس با گوشت خام، تخم‌مرغ، مرغ یا سبزی نشسته، خطر انتقال آلودگی را کمتر می‌کند.
• گوشت خام را از مواد غذایی آماده جدا کنید: تخته، چاقو و ظرف گوشت خام نباید برای سالاد، نان، میوه یا غذای پخته استفاده شود؛ مگر اینکه کاملا شسته و ضدعفونی شده باشد.
• غذاهای حیوانی را کامل بپزید: گوشت، مرغ، ماهی و تخم‌مرغ نیم‌پز در بارداری انتخاب امنی نیستند. بهتر است غذا کاملا پخته و داغ مصرف شود.
• لبنیات پاستوریزه مصرف کنید: شیر، پنیر و سایر لبنیات غیرپاستوریزه می‌توانند خطر انتقال عفونت‌هایی مثل لیستریا را افزایش دهند.
• میوه و سبزی را خوب بشویید: حتی اگر قرار است پوست میوه گرفته شود، بهتر است قبل از مصرف شسته شود تا آلودگی از سطح آن به داخل منتقل نشود.
• غذای مانده را درست نگهداری کرده و برای مصرف دوباره کامل گرم کنید: غذا نباید مدت طولانی در دمای اتاق بماند. اگر غذایی از قبل مانده، باید در یخچال نگهداری شده و هنگام مصرف کاملا داغ شود.
• در مصرف غذاهای آماده و سرد احتیاط کنید: کالباس، هات‌داگ و گوشت‌های آماده سرد بهتر است در بارداری فقط در صورتی مصرف شوند که تا حد زیادی گرم شوند.

اهمیت توجه به مسمومیت غذایی در بارداری

مسمومیت غذایی در بارداری همیشه به معنی خطر جدی برای جنین نیست، اما به دلیل شرایط خاص بدن مادر باید با دقت بیشتری پیگیری شود. علائم خفیف گوارشی ممکن است با استراحت، مایعات کافی و غذای سبک بهتر شوند. با این حال، تب، اسهال خونی، استفراغ مداوم، کم‌آبی، درد شدید شکم یا کاهش حرکات جنین نشانه‌هایی هستند که نیاز به مراقبت پزشکی دارند. 

در بارداری، خوددرمانی با داروهای ضداسهال، ضدتهوع، آنتی‌بیوتیک یا ترکیبات گیاهی می‌تواند دردسرساز شود؛ بنابراین بهتر است دارو فقط با نظر پزشک مصرف شود. برای پیشگیری از مسمومیت غذایی در بارداری مصرف غذای کاملا پخته، لبنیات پاستوریزه، شست‌وشوی دقیق دست‌ها و مواد غذایی و پرهیز از غذاهای خام یا مانده توصیه می‌شود.

منابع:

webmd

mayoclinic