کم‌خونی در بارداری؛ از عدد هموگلوبین تا انتخاب درمان

انتشار: آبان ۱۴۰۵
کم‌خونی در بارداری

‌‌‌‌‌‌‌

محتوای این مقاله توسط تیم پزشکان و متخصصان گهواره بررسی و تأیید شده و صرفاً جنبه آموزشی دارد تا آگاهی عمومی شما افزایش یابد؛ با این حال، برای هرگونه اقدام تشخیصی یا درمانی، به پزشک متخصص مراجعه کنید.

کم‌خونی در بارداری یعنی مقدار هموگلوبین خون از حد طبیعی برای آن مرحله از بارداری پایین‌تر است. هموگلوبین بخشی از گلبول‌های قرمز خون است که اکسیژن را به اندام‌های بدن می‌رساند. اینکه کم‌خونی چقدر جدی است و آیا ممکن است بر رشد جنین اثر بگذارد، به شدت کم‌خونی، هفته بارداری و علت آن بستگی دارد.

کمبود آهن یکی از علت‌های شایع کم‌خونی در بارداری است و در بسیاری از موارد با قرص آهن درمان می‌شود. اگر کم‌خونی شدید باشد، زمان کمی تا زایمان مانده باشد یا قرص آهن اثر کافی نداشته باشد، پزشک گزینه‌های دیگر درمان را بررسی می‌کند.

در ادامه این مطلب از گهواره با ما همراه باشید تا به اتفاق هم، همه چیز درباره کم خونی در بارداری را بررسی کنیم.

با نصب اپلیکیشن گهواره، در جریان تغییرات هفته به هفته بارداری خود قرار می‌گیرید. این برنامه، اطلاعات تخصصی درباره رشد جنین، سلامت مادر و تغذیه ارائه می‌دهد و تمامی آزمایشات و معاینات بارداری را یادآوری می‌کند و هر روز یک پیام مشاوره‌ای متناسب با سن بارداری خود دریافت خواهید کرد.

اگر آزمایش کم‌خونی در بارداری را نشان دهد، چه باید کرد؟

اگر هموگلوبین در آزمایش بارداری پایین است، نتیجه را به پزشک یا ماما نشان دهید تا علت آن بررسی شود. طبق معیار سازمان جهانی بهداشت، هموگلوبین کمتر از ۱۱ گرم در دسی‌لیتر در سه‌ ماهه اول و سوم و کمتر از ۱۰٫۵ گرم در دسی‌لیتر در سه‌ ماهه دوم نشانه کم‌خونی است.

پزشک ممکن است برای بررسی ذخیره آهن بدن، آزمایش فریتین درخواست کند. اگر علت کم‌خونی کمبود آهن باشد، درمان معمولا با قرص آهن شروع می‌شود. بعد از شروع درمان، آزمایش خون تکرار می‌شود تا مشخص شود هموگلوبین چقدر بالا رفته است.

هموگلوبین کمتر از ۷ گرم در دسی‌لیتر نشانه کم‌خونی شدید است و به بررسی سریع پزشکی نیاز دارد. اگر در حالت استراحت تنگی نفس دارید یا دچار درد قفسه سینه، غش یا خونریزی قابل‌توجه شده‌اید، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.

در ادامه، جزئیات بیشتری را با شما به اشتراک گذاشته‌ایم، با ما همراه باشید.

علائم کم‌خونی در بارداری چیست؟

کم‌خونی خفیف در بارداری ممکن است هیچ علامتی نداشته باشد و اولین بار در آزمایش خون معمول بارداری مشخص شود. بعضی از علائم آن، مثل خستگی، ممکن است در خود بارداری هم پیش بیایند. به همین دلیل، پزشک برای تشخیص کم‌خونی نتیجه آزمایش خون را بررسی می‌کند.

علائم احتمالی کم‌خونی در بارداری، معمولا شامل موارد زیر می‌شود:

  • زود خسته شدن هنگام انجام کارهای روزمره
  • احساس ضعف و بی‌حالی
  • رنگ‌پریدگی پوست
  • سرگیجه یا احساس سبکی سر
  • تپش قلب، مثل احساس تند زدن یا کوبیدن قلب
  • تنگی نفس هنگام فعالیت، مثل پیاده‌روی یا بالا رفتن از پله

اگر خستگی یا تنگی نفس تازه شروع شده، شدت گرفته یا انجام کارهای روزمره را برایتان سخت کرده است، آن را با ماما یا متخصص زنان و زایمان در میان بگذارید.

خستگی و سرگیجه از علائم احتمالی کم‌خونی در بارداری

کدام علائم به مراجعه فوری نیاز دارند؟

اگر در دوران بارداری هر کدام از علائم زیر را دارید، همان موقع به اورژانس مراجعه کنید.

  • تنگی نفس حتی در حالت استراحت
  • درد قفسه سینه
  • غش یا از دست دادن هوشیاری
  • خونریزی واژینال بیشتر از لکه‌بینی

این علائم ممکن است به مشکلات دیگری در بارداری هم مربوط باشند. مراجعه فوری کمک می‌کند علت آن‌ها زودتر مشخص شود.

چرا در بارداری کم‌خونی ایجاد می‌شود؟

در بارداری، حجم بخش مایع خون بیشتر از حجم گلبول‌های قرمز افزایش پیدا می‌کند و در نتیجه آن، خون کمی رقیق‌تر می‌شود و ممکن است غلظت هموگلوبین در آزمایش خون پایین‌تر بیاید.

هم‌زمان، بدن برای ساخت گلبول‌های قرمز بیشتر و رشد جنین به آهن بیشتری نیاز دارد. اگر آهنی که بدن دریافت می‌کند و ذخیره آهن آن برای تامین این نیاز کافی نباشد، ممکن است کم‌خونی ناشی از فقر آهن ایجاد شود.

فریتین پایین در بارداری یعنی چه؟

فریتین پروتئینی است که آهن را ذخیره می‌کند. اندازه‌گیری آن در آزمایش خون به پزشک کمک می‌کند ذخیره آهن بدن را برآورد کند. در بسیاری از راهنماهای پزشکی، فریتین کمتر از ۳۰ نانوگرم در میلی‌لیتر در بارداری نشانه کمبود آهن است.

ذخیره آهن ممکن است پیش از پایین آمدن هموگلوبین کم شود. به همین دلیل، ممکن است فریتین پایین باشد، در حالی که هموگلوبین هنوز در محدوده طبیعی است.

التهاب یا عفونت هم می‌تواند عدد فریتین را بالا ببرد. در این شرایط، حتی با وجود کمبود آهن، ممکن است فریتین در آزمایش طبیعی به نظر برسد. به همین دلیل، پزشک نتیجه فریتین را در کنار هموگلوبین و وضعیت سلامت فرد بررسی می‌کند.

کم‌خونی مینور در بارداری با فقر آهن چه فرقی دارد؟

منظور از کم‌خونی مینور در بارداری معمولا تالاسمی مینور است. تالاسمی مینور و کم‌خونی ناشی از فقر آهن علت‌های متفاوتی دارند، اما در هر دو ممکن است گلبول‌های قرمز کوچک‌تر از حد معمول باشند. به همین دلیل، پزشک نتیجه شمارش سلول‌های خون را در کنار آزمایش‌های دیگر بررسی می‌کند.

مورد مقایسه تالاسمی مینور کم‌خونی ناشی از فقر آهن
علت فرد ناقل یک تغییر ارثی است که بر ساخت هموگلوبین اثر می‌گذارد. بدن برای ساخت هموگلوبین آهن کافی ندارد.
اندازه گلبول‌های قرمز ممکن است کوچک‌تر از حد معمول باشند. ممکن است کوچک‌تر از حد معمول باشند.
آزمایش کمک‌کننده به تشخیص در صورت نیاز، آزمایش تخصصی هموگلوبین آزمایش فریتین برای بررسی ذخیره آهن
تجویز آهن اگر کمبود آهن هم‌زمان تایید شود، پزشک دوز درمانی آهن را تجویز می‌کند. پس از تایید فقر آهن، پزشک دوز درمانی آهن را تعیین می‌کند.

اگر تالاسمی مینور تایید شود، پزشک ممکن است برای بررسی احتمال انتقال تالاسمی به جنین، آزمایش همسر و مشاوره ژنتیک را پیشنهاد کند.

اگر نتیجه آزمایش با فقر آهن همخوانی نداشته باشد یا کم‌خونی با درمان آهن بهتر نشود، پزشک علت‌های دیگری مثل کمبود ویتامین B12 یا فولات، خونریزی و بعضی بیماری‌های مزمن را بررسی می‌کند.

آزمایش خون برای بررسی هموگلوبین و علت کم‌خونی در بارداری

هموگلوبین در بارداری باید چند باشد؟

در برگه آزمایش، هموگلوبین معمولا با Hb یا Hgb مشخص می‌شود. جدول زیر، آستانه کم‌خونی را در راهنمای منتشر شده در سال ۲۰۲۴ سازمان جهانی بهداشت (WHO) نشان می‌دهد:

زمان بارداری آستانه کم‌خونی بر اساس WHO
سه‌ ماهه اول کمتر از ۱۱ گرم در دسی‌لیتر
سه‌ ماهه دوم کمتر از ۱۰٫۵ گرم در دسی‌لیتر
سه‌ ماهه سوم کمتر از ۱۱ گرم در دسی‌لیتر

نکته! برخی از راهنماها مانند FIGO، عدد کمتر از ۱۱ را در هر سه سه‌ماهه معیار می‌دانند. نتیجه مرزی باید با توجه به هفته بارداری و معیار تیم درمان خوانده شود.

هموگلوبین ۸، ۹ یا ۱۱٫۹ در بارداری چه معنایی دارد؟

هموگلوبین ۱۱٫۹ گرم در دسی‌لیتر بالاتر از آستانه کم‌خونی در هر سه سه‌ ماهه است. اگر فریتین پایین باشد، ممکن است ذخیره آهن کم باشد، حتی وقتی هموگلوبین طبیعی است.

با توجه به میزان نرمال هموگلوبین در بارداری، هموگلوبین ۸ یا ۹ در محدوده کم‌خونی متوسط قرار دارد و باید علت و روش درمان بررسی شود. بهتر است نتیجه زود با تیم مراقبت در میان گذاشته شود، به‌ویژه اگر علائم وجود دارد یا زایمان نزدیک است.

عوارض کم‌خونی در بارداری برای مادر و جنین چیست؟

کم‌خونی ناشی از فقر آهن ممکن است باعث افزایش احتمال زایمان زودرس و وزن کم نوزاد هنگام تولد شود. پایین بودن هموگلوبین پیش از زایمان می‌تواند تحمل خون از دست رفته هنگام زایمان را دشوارتر کند.

با این حال، لازم است به این نکته توجه داشته باشید که از یک نتیجه پایین هموگلوبین به‌تنهایی نمی‌توان فهمید که جنین دچار عارضه شده است یا نه. برای برآورد احتمال عوارض، پزشک شدت و علت کم‌خونی و میزان پاسخ به درمان را در نظر می‌گیرد.

درمان کم‌خونی در بارداری چگونه انجام می‌شود؟

پزشک ابتدا علت کم‌خونی را بررسی می‌کند. سپس با توجه به شدت کم‌خونی و زمان باقی‌مانده تا زایمان، روش درمان را انتخاب می‌کند.

در راستای اهمیت مصرف آهن برای درمان کم خونی در بارداری، فدراسیون بین‌المللی زنان و زایمان (FIGO) در راهنمای خود این توصیه را آورده است:

آهن خوراکی به‌عنوان درمان خط اول کم‌خونی ناشی از فقر آهن توصیه می‌شود.

برای درمان کم خونی در دوران بارداری با آهن، معمولا از روش‌های زیر استفاده می‌شود:

  • آهن خوراکی؛ پزشک مقدار آهن و برنامه مصرف قرص را برای درمان فقر آهن تعیین می‌کند.
  • آهن وریدی؛ اگر درمان با قرص آهن مناسب نباشد یا پاسخ کافی ندهد، پزشک ممکن است آهن وریدی را در نظر بگیرد.
  • انتقال خون؛ این روش در شرایطی مانند کم‌خونی شدید یا خونریزی شدید مطرح می‌شود.
  • درمان علت زمینه‌ای؛ اگر کم‌خونی ناشی از کمبود ویتامین B12 یا بیماری دیگری باشد، درمان بر همان علت متمرکز می‌شود.

قرص آهن برای کم‌خونی در بارداری چگونه مصرف می‌شود؟

قرص آهن معمولا با معده خالی بهتر جذب می‌شود. بهتر است آن را با فاصله از چای، قهوه و مکمل کلسیم مصرف کنید، چون این‌ها می‌توانند جذب آهن را کم کنند.

اگر تهوع، دل‌درد یا یبوست ادامه مصرف را برایتان سخت کرده، با پزشک یا داروساز صحبت کنید. بسته به شرایط شما، ممکن است زمان مصرف، نوع قرص یا برنامه مصرف تغییر کند.

مقدار آهن لازم برای درمان کم‌خونی ممکن است با مقدار آهن موجود در مکمل معمول بارداری فرق داشته باشد. پزشک مقدار مصرف را بر اساس آهن المنتال تعیین می‌کند، یعنی مقدار خود آهن در هر قرص. این عدد ممکن است با وزن کل ترکیب درج‌شده روی بسته متفاوت باشد.

مشورت با پزشک درباره مصرف قرص آهن برای کم‌خونی در بارداری

چه زمانی آزمایش باید تکرار شود؟

پزشک ممکن است حدود دو تا چهار هفته پس از شروع مصرف قرص آهن آزمایش خون را تکرار کند تا ببیند هموگلوبین چقدر بالا رفته است. اگر افزایش آن کافی نباشد، پزشک نحوه مصرف قرص، احتمال جذب ناکافی آهن و علت‌های دیگر کم‌خونی را بررسی می‌کند.

بهتر شدن حالتان دلگرم‌کننده است. نتیجه آزمایش هم به پزشک کمک می‌کند تصمیم بگیرد درمان را ادامه دهد یا تغییر دهد.

چه زمانی آهن تزریقی یا انتقال خون مطرح می‌شود؟

آهن وریدی از راه رگ وارد بدن می‌شود. بعد از سه‌ ماهه اول بارداری، اگر عوارض قرص آهن ادامه مصرف را دشوار کند، هموگلوبین با قرص به‌اندازه کافی بالا نرود یا تا زایمان زمان کمی مانده باشد، پزشک ممکن است آهن وریدی را در نظر بگیرد.

تصمیم درباره انتقال خون به شدت کم‌خونی، علائم، وجود خونریزی و زمان باقی‌مانده تا زایمان بستگی دارد. اگر کم‌خونی شدید باشد یا به درمان پاسخ ندهد، متخصص زنان و زایمان ممکن است با متخصص خون مشورت کند.

برای کم‌خونی در بارداری چه بخوریم؟

گوشت کاملا پخته، عدس، لوبیا، نخود و غلات غنی‌شده با آهن به تامین آهن بدن در بارداری کمک می‌کنند. بدن معمولا آهن گوشت را راحت‌تر از آهن موجود در غذاهای گیاهی جذب می‌کند.

برای جذب بهتر آهن غذاهای گیاهی، در همان وعده یک خوراکی حاوی ویتامین C هم بخورید. مثلا کمی آب‌لیموی تازه به عدسی اضافه کنید یا خوراک لوبیا را همراه فلفل دلمه‌ای بخورید.

مواد غذایی حاوی آهن برای کمک به پیشگیری از کم‌خونی در بارداری

چه میوه‌هایی برای کم‌خونی در بارداری مفیدند؟

پرتقال، کیوی و توت‌فرنگی از میوه‌های مفید برای کم‌خونی در بارداری هستند، چون ویتامین C دارند و به جذب آهن غذاهایی مثل عدس و لوبیا کمک می‌کنند. مثلا اگر برای ناهار خوراک لوبیا دارید، می‌توانید یک پرتقال هم همراه همان وعده بخورید.

اگر کم‌خونی در آزمایش تایید شده باشد، تغذیه در کنار درمانی کمک می‌کند که پزشک بر اساس علت و شدت کم‌خونی انتخاب می‌کند.

آماده‌کردن میوه و منابع ویتامین C در تغذیه کم‌خونی بارداری

آیا شیره انگور یا درمان خانگی برای کم‌خونی کافی است؟

خیر. مقدار آهن شیره انگور از یک محصول به محصول دیگر فرق می‌کند. برای بالا بردن هموگلوبین و جبران ذخیره آهن در کم‌خونی ناشی از فقر آهن، به درمان پزشکی نیاز است.

اگر آزمایش کم‌خونی را تایید کرده، قدم اول این است که پزشک علت آن را مشخص کند. اگر علت کمبود آهن باشد، غذاهای حاوی آهن می‌توانند در کنار درمان تجویز شده به تامین آهن بدن کمک کنند.

تجربه کاربران از مصرف آهن در بارداری

در یک گفت‌وگو در Reddit، یکی از کاربران نوشته بود که کم‌خونی‌اش حدود هفته ۲۸ بارداری مشخص شد و پزشک برایش آهن خوراکی تجویز کرد. کاربر دیگری در همان گفت‌وگو گفته بود که در هفته‌های پایانی بارداری به توصیه ماما آهن مایع مصرف کرده و تجربه مثبتی داشته است.

این دو کاربر نتیجه آزمایش پیگیری‌شان را گزارش نکرده بودند. اگر عوارض گوارشی ادامه مصرف آهن را برایتان سخت کرده، می‌توانید درباره تغییر نوع مکمل یا زمان مصرف با پزشک یا ماما صحبت کنید. آزمایش خون بعدی به پزشک کمک می‌کند ببیند هموگلوبین چقدر تغییر کرده است.

قدم‌های بعد از تشخیص کم‌خونی در بارداری

وقتی جواب آزمایش را با پزشک یا ماما مرور می‌کنید، بپرسید علت احتمالی کم‌خونی چیست، چه درمانی برایتان مناسب است و چه زمانی باید دوباره آزمایش بدهید. اگر زایمان نزدیک باشد، پزشک زمان باقی‌مانده را هم در انتخاب درمان در نظر می‌گیرد. نتیجه آزمایش بعدی کمک می‌کند مشخص شود درمان چقدر اثر داشته و آیا بررسی بیشتری لازم است.

با نصب اپلیکیشن گهواره می‌توانید مطالب مربوط به هفته بارداری‌تان را بخوانید. اگر درباره فهم جواب آزمایش، تحمل قرص آهن یا پیگیری درمان تجربه یا سوالی دارید، در دیدگاه‌ها بنویسید.

منابع: who.int | pmc.ncbi.nlm.nih.gov | cdc.gov | therotherhamft.nhs.uk | ods.od.nih.gov

سوالات متداول

پزشک عدد هموگلوبین، ذخیره آهن، علائم و زمان باقی‌مانده تا زایمان را کنار هم بررسی می‌کند. اگر کمبود آهن تایید شود، شکل درمان و زمان آزمایش بعدی مشخص می‌شود. اگر علائم قابل توجه وجود دارد یا زایمان نزدیک است، پیگیری زودتر اهمیت بیشتری دارد.

بله. ذخیره آهن می‌تواند پیش از پایین آمدن هموگلوبین کم شود. پزشک با توجه به نتیجه آزمایش و شرایط بارداری تصمیم می‌گیرد چه پیگیری یا مکملی مناسب است.

تیره شدن مدفوع از عوارض شناخته‌شده آهن خوراکی است. اگر مدفوع سیاه و قیری است یا همراه با خون، ضعف شدید یا سرگیجه دیده می‌شود، باید سریع بررسی شود.

زمان قطع یا تغییر مقدار آهن به نتیجه آزمایش و وضعیت ذخیره آهن بستگی دارد. گاهی پس از طبیعی شدن هموگلوبین، درمان برای پر شدن ذخیره آهن مدتی ادامه پیدا می‌کند.